→ I. CHEMIZM ŻYCIA → Start Learning

Question		Answer
Wapń (Ca) start learning		buduje kości i zęby, bierze udział w przewodzeniu impulsów nerwowych, umożliwia skurcz mięśni, uczestniczy w krzepnięciu krwi, występuje głównie jako jony Ca²⁺ i sole mineralne.
Magnez (Mg) start learning		aktywuje liczne enzymy, uczestniczy w budowie rybosomów, jest centralnym atomem chlorofilu, umożliwia przebieg fotosyntezy, występuje w organizmie głównie jako jony Mg²⁺.
Potas (K) start learning		uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych, reguluje gospodarkę wodną komórek, jest składnikiem płynów ustrojowych, u roślin aktywuje enzymy i wpływa na uwodnienie komórek.
Sód (Na) start learning		odpowiada za przewodzenie impulsów nerwowych, reguluje gospodarkę wodno-elektrolitową organizmu, jest głównym składnikiem płynów pozakomórkowych i utrzymuje ciśnienie osmotyczne.
Chlor (Cl) start learning		uczestniczy w utrzymaniu równowagi wodno-mineralnej organizmu, jest składnikiem kwasu solnego w soku żołądkowym, wspomaga trawienie i utrzymuje odpowiednie pH.
Żelazo (Fe) start learning		jest składnikiem hemoglobiny i mioglobiny, uczestniczy w transporcie tlenu, wchodzi w skład wielu enzymów, bierze udział w oddychaniu komórkowym i fotosyntezie.
Jod (I) start learning		jest składnikiem hormonów tarczycy, reguluje tempo metabolizmu, wpływa na wzrost, rozwój organizmu oraz prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego.
Miedź (Cu) start learning		wchodzi w skład wielu enzymów, uczestniczy w procesach utleniania i redukcji, u niektórych zwierząt buduje hemocyjaninę odpowiedzialną za transport tlenu.
Kobalt (Co) start learning		jest składnikiem witaminy B₁₂, uczestniczy w procesie krwiotworzenia, wpływa na prawidłowe funkcjonowanie układu nerwowego i metabolizm komórek.
Fluor (F) start learning		jest składnikiem szkliwa zębów, zwiększa jego odporność na działanie kwasów, zmniejsza ryzyko rozwoju próchnicy.
(właściwość) woda jest dobrym rozpuszczalnikiem substancji hydrofilowych start learning		(znaczenie biologiczne) dzięki polarnej budowie rozpuszcza substancje hydrofilowe, takie jak związki jonowe i polarne, umożliwia transport substancji oraz przebieg większości reakcji metabolicznych.
(właściwość) Woda jest cieczą w zakresie 0-100 stopni start learning		(znaczenie biologiczne) pozostaje cieczą w szerokim zakresie temperatur, dzięki czemu stanowi środowisko życia organizmów, składnik płynów ustrojowych oraz środowisko reakcji zachodzących w komórkach.
(właściwość) Największa gęstość w 4°C start learning		(znaczenie biologiczne) woda o temperaturze 4°C opada na dno zbiorników, dzięki czemu zimą organizmy wodne mogą przetrwać pod warstwą lodu w cieplejszej wodzie.
(właściwość) Lód ma mniejszą gęstość od wody start learning		(znaczenie biologiczne) Lód unosi się na powierzchni wody, tworzy warstwę izolacyjną, która chroni głębsze warstwy przed całkowitym zamarznięciem.
(właściwość) Duże ciepło właściwe start learning		(znaczenie biologiczne) Woda nagrzewa się i ochładza powoli, stabilizuje temperaturę organizmów i środowiska wodnego, chroni przed gwałtownymi zmianami temperatury.
(właściwość) Duże ciepło parowania start learning		(znaczenie biologiczne) Odparowanie wody wymaga dużej ilości energii, dlatego pocenie się zwierząt i transpiracja roślin skutecznie obniżają temperaturę organizmu.
(właściwość) Spójność i adhezja wody start learning		(znaczenie biologiczne) Dzięki wiązaniom wodorowym cząsteczki wody utrzymują się razem i przylegają do ścian naczyń, co umożliwia transport wody u roślin.
(właściwość) Duże napięcie powierzchniowe start learning		(znaczenie biolgiczne) Silne oddziaływania między cząsteczkami wody tworzą elastyczną powierzchnię, po której mogą poruszać się drobne organizmy.
(właściwość) Mała ściśliwość start learning		(znaczenie biologiczne) Woda jest prawie nieściśliwa, dzięki czemu utrzymuje jędrność komórek roślinnych i pomaga zachować kształt komórek zwierzęcych.
(właściwość) Bezbarwność i przezroczystość start learning		(znaczenie biologiczne) Woda przepuszcza światło, umożliwia fotosyntezę organizmom wodnym oraz ułatwia funkcjonowanie ekosystemów wodnych.
Ryboza start learning		jest pentozą, wchodzi w skład RNA, ATP oraz wielu nukleotydów, uczestniczy w magazynowaniu i przenoszeniu energii.
Deoksyryboza start learning		jest pentozą wchodzącą w skład DNA, umożliwia przechowywanie i przekazywanie informacji genetycznej.
Glukoza start learning		jest podstawowym źródłem energii komórek, powstaje w fotosyntezie, stanowi monomer polisacharydów, takich jak skrobia, glikogen i celuloza.
Fruktoza start learning		jest heksozą występującą głównie w owocach i miodzie, stanowi źródło energii, wchodzi w skład sacharozy i innych cukrów.
Galaktoza start learning		wchodzi w skład laktozy, glikolipidów i glikoprotein, uczestniczy w budowie błon komórkowych i dostarcza energii.
Sacharoza start learning		jest dwucukrem zbudowanym z glukozy i fruktozy połączonych wiązaniem O-glikozydowym.
Sacharoza start learning		jest główną formą transportową cukrów u roślin, magazynowana jest m.in. w buraku cukrowym i trzcinie cukrowej.
Laktoza start learning		składa się z glukozy i galaktozy połączonych wiązaniem O-glikozydowym.
Laktoza start learning		jest cukrem mlecznym występującym w mleku ssaków, stanowi źródło energii szczególnie dla młodych organizmów.
Maltoza start learning		jest zbudowana z dwóch cząsteczek glukozy połączonych wiązaniem O-glikozydowym.
Maltoza start learning		jest źródłem energii, powstaje podczas rozkładu skrobi, występuje także w nektarze kwiatów i pyłku.
Celuloza start learning		pełni funkcję budulcową, tworzy ścianę komórkową roślin, zapewnia komórkom wytrzymałość i odporność mechaniczną, cząsteczki glukozy są połączone wiązaniami β-1,4-glikozydowymi, co nadaje jej dużą wytrzymałość.
Celuloza start learning		występuje w ścianach komórkowych roślin, jest najpowszechniejszym polisacharydem na Ziemi.
Chityna start learning		pełni funkcję budulcową, usztywnia ściany komórkowe grzybów oraz pancerze stawonogów.
Chityna start learning		występuje w ścianach komórkowych grzybów oraz w pancerzach owadów, pajęczaków i skorupiaków.
Skrobia start learning		jest materiałem zapasowym roślin, magazynuje glukozę i stanowi źródło energii podczas kiełkowania i wzrostu.
Skrobia start learning		występuje głównie w bulwach, nasionach, owocach i innych organach spichrzowych roślin.
Glikogen start learning		jest materiałem zapasowym zwierząt i grzybów, magazynowany jest głównie w wątrobie i mięśniach, stanowi szybko dostępne źródło energii.
Glikogen start learning		występuje u zwierząt i grzybów, największe jego ilości znajdują się w komórkach wątroby i mięśni.
Skrobia start learning		składa się z amylozy, która jest nierozgałęziona, oraz amylopektyny, która ma liczne rozgałęzienia.
Struktura pierwszorzędowa  start learning		określa liczbę, rodzaj i kolejność aminokwasów w łańcuchu polipeptydowym, od niej zależy dalsza budowa i funkcja białka.
Struktura drugorzędowa  start learning		powstaje dzięki wiązaniom wodorowym, tworzy α-helisę lub β-harmonijkę i stabilizuje łańcuch polipeptydowy.
Struktura trzeciorzędowa start learning		jest przestrzennym ułożeniem jednego łańcucha polipeptydowego, utrzymywanym przez różne oddziaływania między aminokwasami.
Struktura czwartorzędowa  start learning		występuje w białkach zbudowanych z kilku łańcuchów polipeptydowych połączonych w jedną funkcjonalną całość.
Oddziaływania hydrofobowe start learning		zachodzą między niepolarnymi resztami aminokwasów, wpływają na fałdowanie i stabilność białka.
Mostki disiarczkowe start learning		powstają między resztami cysteiny, wzmacniają strukturę przestrzenną białka i zwiększają jego trwałość.
Wiązania wodorowe  start learning		stabilizują strukturę drugorzędową i trzeciorzędową białek, powstają między grupami polarnymi aminokwasów.
Wiązania jonowe  start learning		tworzą się między aminokwasami o przeciwnych ładunkach, stabilizują strukturę przestrzenną białek.
Białka fibrylarne  start learning		mają włóknistą budowę, są nierozpuszczalne w wodzie, pełnią głównie funkcję budulcową i ochronną, należą do nich kolagen i keratyna.
Białka globularne start learning		mają kulisty kształt, zwykle rozpuszczają się w wodzie, pełnią funkcje enzymatyczne, transportowe, regulacyjne i odpornościowe.
Białka proste  start learning		są zbudowane wyłącznie z aminokwasów połączonych wiązaniami peptydowymi i nie zawierają części niebiałkowej.
Białka złożone  start learning		oprócz aminokwasów zawierają część niebiałkową, np. hem, cukier lub jon metalu, która warunkuje ich właściwości i funkcje.
Aldehyd 3-fosfoglicerynowy (PGAL) start learning		jest triozą, powstaje w fotosyntezie i glikolizie, jest prekursorem glukozy oraz innych węglowodanów, uczestniczy także w syntezie lipidów i aminokwasów.
Denaturacja start learning		polega na zniszczeniu struktury drugorzędowej, trzeciorzędowej i czwartorzędowej białka pod wpływem czynników fizycznych lub chemicznych, nie narusza wiązań peptydowych, powoduje utratę aktywności biologicznej i może być odwracalna lub nieodwracalna
Koagulacja start learning		polega na łączeniu się cząsteczek białka w duże agregaty, które wytrącają się z roztworu, może zachodzić jako wysalanie lub denaturacja.
Wysalanie start learning		zachodzi pod wpływem dużego stężenia soli, np. NaCl, powoduje odwodnienie otoczki wodnej białka, wytrącenie osadu i jest procesem odwracalnym.
Peptyzacja start learning		polega na ponownym przejściu osadu białka do roztworu koloidalnego po dodaniu wody, przywraca wcześniejsze właściwości białka po wysalaniu.
Renaturacja start learning		polega na odzyskaniu prawidłowej struktury przestrzennej i aktywności białka po usunięciu czynnika denaturującego, jest możliwa tylko w niektórych przypadkach.
albuminy start learning		występują głównie w osoczu krwi, regulują objętość i ciśnienie osmotyczne płynów ustrojowych, transportują wiele substancji, m.in. jony Ca²⁺ i Mg²⁺, hormony oraz kwasy tłuszczowe.
Histony start learning		występują w jądrze komórkowym, łączą się z DNA, tworząc chromatynę, dzięki dużej zawartości lizyny i argininy wiążą ujemnie naładowane cząsteczki DNA.
Fibrynogen start learning		jest białkiem osocza krwi, podczas krzepnięcia przekształca się we fibrynę, która tworzy włóknistą sieć stanowiącą główny składnik skrzepu.
Mioglobina start learning		występuje w mięśniach, magazynuje tlen i ułatwia jego dostarczanie do komórek mięśniowych podczas wysiłku.
Hemoglobina start learning		znajduje się w erytrocytach, transportuje tlen z płuc do tkanek oraz niewielką ilość dwutlenku węgla z tkanek do płuc.
Globuliny start learning		obejmują przeciwciała oraz białka transportowe osocza, uczestniczą w odpowiedzi immunologicznej i procesach odpornościowych organizmu.
Kolagen start learning		jest białkiem budulcowym tkanki łącznej, występuje w skórze, kościach, chrząstkach i ścięgnach, zapewnia tkankom dużą wytrzymałość mechaniczną.
Keratyna start learning		buduje naskórek, włosy, paznokcie, pióra, łuski, rogi i kopyta, chroni organizm przed uszkodzeniami mechanicznymi oraz czynnikami zewnętrznymi.
Lipidy start learning		Związki organiczne zbudowane głównie z C, H i O. Niektóre zawierają także N i P. Są hydrofobowe.
glicerol start learning		Alkohol trójwodorotlenowy stanowiący szkielet tłuszczów właściwych i części fosfolipidów.
Kwasy tłuszczowe start learning		Długołańcuchowe kwasy karboksylowe będące składnikiem lipidów.
Kwasy tłuszczowe nasycone start learning		Między atomami węgla mają wyłącznie wiązania pojedyncze.
Kwasy tłuszczowe nienasycone start learning		Zawierają co najmniej jedno wiązanie podwójne między atomami węgla.
Wiązanie estrowe start learning		Łączy glicerol z kwasem tłuszczowym i powstaje podczas estryfikacji.
Tłuszcz właściwy start learning		Ester glicerolu i trzech kwasów tłuszczowych połączonych wiązaniami estrowymi.
Fosfolipid start learning		Lipid złożony z alkoholu, kwasów tłuszczowych, reszty fosforanowej i małej polarnej cząsteczki. Lipidy złożone będące podstawowym składnikiem błon biologicznych.
Glikolipid start learning		Lipid złożony z alkoholu, kwasów tłuszczowych i cukru. Lipidy złożone zawierające cukier i wchodzące w skład błon komórkowych.
Głowa fosfolipidu start learning		Część hydrofilowa skierowana do środowiska wodnego.
Ogon fosfolipidu start learning		Część hydrofobowa zbudowana z łańcuchów kwasów tłuszczowych.
Lipidy proste start learning		Estry alkoholi i kwasów tłuszczowych. Należą do nich tłuszcze właściwe i woski.
Lipidy złożone start learning		Zawierają alkohol, kwasy tłuszczowe oraz dodatkowo resztę fosforanową lub cukier.
Lipidy izoprenowe start learning		Powstają z jednostek izoprenu. Należą do nich steroidy i karotenoidy.
Woski start learning		Lipidy proste zbudowane z długołańcuchowego alkoholu i kwasu tłuszczowego.
Steroidy start learning		Lipidy izoprenowe o budowie pierścieniowej. Budują błony komórkowe i pełnią funkcje regulacyjne.
Karotenoidy start learning		Lipidy izoprenowe będące barwnikami roślinnymi. Uczestniczą w fotosyntezie, chronią przed reaktywnymi formami tlenu i nadają barwę kwiatom oraz owocom.
(właściwość) Hydrofobowość lipidów start learning		(znaczenie biologiczne) Lipidy nie rozpuszczają się w wodzie. Znaczenie: umożliwia tworzenie błon i ogranicza utratę wody.
(właściwość) Rozpuszczalność lipidów start learning		(znaczenie biologiczne) Rozpuszczają się w rozpuszczalnikach niepolarnych. Znaczenie: mogą być magazynowane w postaci kropli tłuszczu.
(właściwość) Mała gęstość lipidów start learning		(znaczenie biologiczne) Są lżejsze od wody. Znaczenie: tworzą warstwę na jej powierzchni.
(właściwość) Stan skupienia tłuszczów start learning		(znaczenie biologiczne) Zależy od rodzaju kwasów tłuszczowych. Znaczenie: wpływa na funkcje tłuszczów u roślin i zwierząt.
(właściwość) Amfipatyczność fosfolipidów start learning		(znaczenie biologiczne) Mają hydrofilową głowę i hydrofobowe ogony. Znaczenie: tworzą błony biologiczne.
(właściwość) Hydrofobowość wosków start learning		(znaczenie biologiczne) Woski odpychają wodę. Znaczenie: chronią organizmy przed utratą wody i przemakaniem.
(właściwość) Duża wartość energetyczna tłuszczów start learning		(znaczenie biologiczne) Magazynują dużo energii. Znaczenie: pełnią funkcję zapasową.
(właściwość) Słabe przewodnictwo cieplne tłuszczów start learning		(znaczenie biologiczne) Tłuszcze słabo przewodzą ciepło. Znaczenie: zapewniają termoizolację.
(właściwość) Sprężystość tkanki tłuszczowej start learning		(znaczenie biologiczne) Tkanka tłuszczowa amortyzuje nacisk. Znaczenie: chroni narządy przed urazami.
Funkcja zapasowa tłuszczów start learning		Magazynowanie energii wykorzystywanej podczas głodu i wysiłku.
Funkcja termoizolacyjna start learning		Ograniczanie utraty ciepła przez organizm.
Funkcja termoregulacyjna start learning		Ułatwianie utrzymania odpowiedniej temperatury ciała.
Funkcja ochronna tłuszczów start learning		Ochrona narządów wewnętrznych przed urazami.
Znaczenie tłuszczów u roślin start learning		Magazyn energii i materiałów budulcowych w nasionach.
Znaczenie wosków u ptaków start learning		Zabezpieczają pióra przed przemakaniem i utratą ciepła.
Znaczenie wosków u ssaków start learning		Lanolina chroni skórę i sierść przed niekorzystnymi warunkami.
Znaczenie wosków u roślin start learning		Kutykula ogranicza parowanie wody i chroni przed przegrzaniem.
Znaczenie wosku pszczelego start learning		Służy do budowy plastrów i magazynowania miodu oraz pyłku.
Znaczenie spermacetu start learning		Ułatwia kaszalotom zanurzanie i wynurzanie dzięki zmianie stanu skupienia.
Cholesterol start learning		Składnik błon komórkowych. Jest prekursorem hormonów steroidowych, witaminy D₃ i soli żółciowych.
Nukleotyd start learning		Podstawowa jednostka budująca kwasy nukleinowe. Składa się z pentozy, zasady azotowej i reszty fosforanowej(V).
Nukleozyd start learning		Związek zbudowany z pentozy połączonej z zasadą azotową. Po dołączeniu reszty fosforanowej powstaje nukleotyd.
Wiązanie N-glikozydowe start learning		Wiązanie łączące pentozę z zasadą azotową, w wyniku którego powstaje nukleozyd.
Wiązanie estrowe start learning		Łączy nukleozyd z resztą fosforanową(V), tworząc nukleotyd.
Wiązanie 3',5'-fosfodiestrowe start learning		Łączy kolejne nukleotydy w jednej nici DNA lub RNA, tworząc szkielet cukrowo-fosforanowy.
Wiązania wodorowe start learning		Łączą komplementarne zasady azotowe dwóch nici DNA i stabilizują strukturę podwójnej helisy.
DNA start learning		Kwas deoksyrybonukleinowy będący materiałem genetycznym wszystkich organizmów i niektórych wirusów.
RNA start learning		Kwas rybonukleinowy uczestniczący w odczytywaniu informacji genetycznej i syntezie białek.
Cukier w DNA start learning		Deoksyryboza – pentoza pozbawiona jednego atomu tlenu w porównaniu z rybozą.
Cukier w RNA start learning		Ryboza – pentoza zawierająca grupę hydroksylową (-OH).
Zasady azotowe DNA start learning		Adenina (A), tymina (T), cytozyna (C) i guanina (G).
Zasady azotowe RNA start learning		Adenina (A), uracyl (U), cytozyna (C) i guanina (G).
Puryny start learning		Adenina i guanina – zasady dwupierścieniowe.
Pirymidyny start learning		Cytozyna, tymina i uracyl – zasady jednopierścieniowe.
Budowa DNA start learning		DNA tworzą dwie antyrównoległe nici polinukleotydowe skręcone wokół wspólnej osi w podwójną helisę.
Budowa RNA start learning		RNA jest zwykle jednoniciowe, choć może tworzyć lokalne fragmenty dwuniciowe dzięki komplementarnemu parowaniu zasad.
Szkielet cukrowo-fosforanowy start learning		Powstaje z naprzemiennie ułożonych pentoz i reszt fosforanowych połączonych wiązaniami fosfodiestrowymi.
Antyrównoległość nici DNA start learning		Oznacza, że koniec 5' jednej nici znajduje się naprzeciw końca 3' drugiej nici.
Reguła komplementarności start learning		Każda zasada łączy się tylko z jedną określoną zasadą: A z T, a G z C.
A–T start learning		Para zasad połączona dwoma wiązaniami wodorowymi.
G–C start learning		Para zasad połączona trzema wiązaniami wodorowymi.
Komplementarność zasad start learning		Powoduje, że sekwencja jednej nici DNA wyznacza sekwencję drugiej nici.
Materiał genetyczny start learning		DNA przechowuje informację genetyczną organizmu i odpowiada za jej przekazywanie potomstwu.
Gen start learning		Odcinek DNA zawierający informację potrzebną do syntezy określonego białka.
Kod genetyczny start learning		Informacja zapisana w kolejności nukleotydów DNA, która decyduje o kolejności aminokwasów w białku.
Replikacja DNA start learning		Proces powielania DNA zachodzący przed podziałem komórki. Każda z dwóch nici DNA służy jako wzór do syntezy nowej nici. Powstają dwie identyczne cząsteczki DNA, z których każda zawiera jedną nić starą i jedną nową.
mRNA start learning		Informacyjny RNA przenoszący informację genetyczną z DNA do rybosomów.
rRNA start learning		Rybosomowy RNA wchodzący w skład rybosomów, w których zachodzi synteza białek.
tRNA start learning		Transportujący RNA dostarczający aminokwasy do rybosomów podczas syntezy białka.
Funkcja DNA start learning		Przechowuje i przekazuje informację genetyczną oraz ulega replikacji przed podziałem komórki.
Funkcja RNA start learning		Bierze udział w odczytywaniu informacji genetycznej i syntezie białek.

I. CHEMIZM ŻYCIA

You must sign in to write a comment

More